Door Julie Carlier
De gemeente Tiel kwam 25 oktober 2025 in het nieuws vanwege een hek dat was geplaatst om een olifantenpaadje af te sluiten en na een dag alweer was verwijderd. Het fenomeen olifantenpaadje is alom bekend en kan wetenschappelijk goed worden verklaard. We bespreken de relevantie van olifantenpaadjes en andere short cuts voor crowd management op evenementen en andere drukke plaatsen.
Wanneer je door de stad loopt ben je onbewust continu bezig met het kiezen van de optimale route om zo snel mogelijk of met zo min mogelijk inspanning bij die net geopende kledingwinkel of de bakker met verse broodjes te komen. De optimale looproute is echter niet altijd over de aangelegde paden; soms lijkt het efficiënter om door te steken over het aangrenzende grasveld bijvoorbeeld. Wanneer meerdere mensen dat over een langere periode doen zal er vanzelf een alternatief paadje ontstaan dat punt A en B verbindt. Dit wordt ook wel een olifantenpaadje of, zoals in Engelstalig onderzoek naar dit fenomeen, desired paths genoemd.
Olifantenpaadjes
In een onderzoek van Jozef Bossowski, et al. (2025) naar het ontstaan van olifantenpaadjes in verstedelijkt gebied werden er drie factoren aangehaald die van invloed kunnen zijn op het ontstaan van deze paadjes. De eerste factor is ‘de wet van de minste weerstand’. Deze theorie stelt dat individuen geneigd zijn om de route te kiezen welke de minste inspanning kost; de short cut dus. Een olifantenpaadje is korter dan de originele route, het kan leiden tot minder vertraging en drukte veroorzaakt door andere weggebruikers (Van Balkom, 2022). De tweede factor is de ‘perceptie van ruimte’, waarbij er gekeken wordt naar obstakels die de perceptie van de ruimte kunnen beïnvloeden. Hierbij kan gedacht worden aan onvoldoende verlichting, weinig zicht op het verloop van het pad en obstakels die de weg vernauwen. Hoe minder zichtbaarheid en voorspelbaarheid, hoe groter de kans dat mensen opzoek gaan naar een beter alternatief en daarmee olifantenpaadjes ontstaan (Ma et al., 2025). Dit sluit aan bij de ‘Affordance theory’ van James Gibson (1977), waarin gesteld wordt dat wanneer het terrein het toelaat, mensen de kans pakken om een alternatief pad te creëren. Een terrein biedt meerdere opties voor alternatieve routes, doordat het terrein open toegankelijk is (bijvoorbeeld zonder hekwerk of heggen). De factor ‘tijd’ is hierbij ook van belang. Een short cut is pas als olifantenpaadje zichtbaar na een aantal maanden en gedurende deze tijd moeten er geen obstakels op geplaatst worden of efficiëntere routes beschikbaar zijn. De laatste factor kijkt naar de theorie van het collectieve gedrag. Deze theorie beschrijft het fenomeen dat individuen worden beïnvloed door en invloed uitoefenen op andere individuen. Deze invloed neemt men mee in het nemen van beslissingen (Bak-Coleman, et al., 2021). Wanneer een individu ziet dat anderen succesvol gebruik maken van het olifantenpaadje, dan is de kans groot dat zij hierdoor beïnvloed raken en ditzelfde pad gebruiken. Stel bijvoorbeeld dat jij met een groep vrienden fietst richting het park, maar de ingang van dit park is gehinderd door een fietssluis. Jouw vrienden kiezen ervoor om over een klein paadje te fietsen, direct naast deze sluis. De kans is groot dat jij achter jouw vrienden aanfietst en niet af zal stappen om door de fietssluis te lopen. De volgende keer dat jij bij dit hek aankomt, zal je het paadje mogelijk weer kiezen.
Bewustwording
Wanneer er onderzoek verricht wordt naar de inrichting van de openbare ruimte of een festival, is het nuttig om rekening te houden met olifantenpaadjes. Want dat ze zullen ontstaan is doorgaans goed voorzienbaar. In de openbare ruimte, zeker in steden, vinden vaak vele activiteiten plaats welke mensen aantrekken, denk hierbij aan winkelen, uiteten gaan of samenkomen. Hoe efficiënter deze plaatsen te bereiken zijn, des te groter de kans op een positieve ervaring van het individu in deze stad. Het individu zal met groter gemak en gevoel van vrijheid zich bewegen door deze openbare ruimte (Ma, et al., 2025). Maar ook op een festival is te voorspellen welke loopstromen er zullen ontstaan tussen de verschillende area’s, de Food en de toiletten. Trek rechte lijnen tussen deze punten en je hebt je voorzienbare short cuts te pakken!
Een bekend voorbeeld van het succesvol rekening houden met olifantenpaadjes is bij de Ohio State University, waar een groot grasveld tussen de verschillende universiteitsgebouwen is gesitueerd. De studenten liepen al jaren tussen de verschillende gebouwen en hierdoor waren olifantenpaadjes uitgesleten op de meest gebruikte routes. Verschillende van deze olifantenpaadjes zijn bestraat en ontstond dus op organische wijze de beste route tussen de verschillende gebouwen. De ‘Oval’s Long Walk’, zoals hij is genoemd, wordt nog steeds veel gebruikt en heeft zelfs een sociaal doel gekregen voor meerdere studentenactiviteiten (The Ohio State University, 2014).
Waarom is dit belangrijk?
Wanneer grote groepen mensen van een openbaar gebied of festivalterrein gebruik maken, kunnen olifantenpaadjes en andere short cuts risico’s opleveren. Het bestaan of ontstaan van olifantenpaadjes en short cuts dient dan onderdeel te zijn van de risicoanalyse. Dit kunnen we illustreren aan de hand van drie voorbeelden.
- Uitglijden, struikelen en vallen
Een olifantenpaadje is vaak een uitgesleten route door een grasveld of berm. Wanneer hier massaal doorheen wordt gelopen, levert de oneffen ondergrond een verhoogde kans op uitglijden, struikelen en vallen op, zeker wanneer het ook nog eens modderig is (de Engelsen spreken van Slips, Trips and Falls). Struikelen en uitglijden zijn de meest voorzienbare gevaren bij evenementen. Bij massaal gebruik van zo’n oneffen route kan dit ernstige gevolgen hebben, wanneer mensen over elkaar heen buitelen.
- Verstoring van een georganiseerd proces
Een festival, voetbalstadion of concertlocatie heeft een georganiseerd instroomproces waarin bezoekers via een aanlooproute bij toegangspoortjes komen, waar doorgaans tickets worden gecontroleerd en mogelijk een tassencontrole en/of fouillering plaatsvinden. De toestroom kan leiden tot rijvorming. Wanneer de omgeving rondom deze toegangspoortjes het mogelijk maakt om via een short cut diagonaal over te steken en zijwaarts in de rij aan te sluiten, wordt de doorstroming of crowd flow op dat punt verstoord.
- Cross flows en stagnatie
In een gebied waar grote hoeveelheden mensen doorheen lopen kunnen short cuts ook zorgen voor cross flows. Stel je voor: iemand die op een festival de route van Area A naar Area B via een olifantenpaadje weet af te snijden komt diagonaal uit op een andere publieksstroom en steekt daar dwars doorheen, wat verstorend werkt op de doorstroming op die route. Gebeurt dit massaal, dan kan dit leiden tot ernstige stagnatie en oplopende publieksdichtheid.
Voorzien en voorkomen
Is iets dergelijks op jouw evenement of drukke plaats aan de orde? Dan is jouw uitdaging om in jouw risicoanalyse de gevaarlijke of verstorende short cuts te voorzien en voorkomen. Hoe je dit doet? Je hebt in de basis altijd drie tools: design, informatie en management. Zo kan het op een festival goed helpen om personeel in te zetten om mensen op de paden te houden en schuin oversteken te voorkomen. Dat kost echter al wel snel veel mankracht en als het oversteken massaal gebeurt, zal dit erg lastig worden. Een designoplossing is in dat geval vaak beter: het gebruik van een lint, een hekkenlijn of barriers om mensen op de route te houden (wat je kiest is uiteraard afhankelijk van de situatie het verwachte gedrag). Een designoplossing helpt bijvoorbeeld ook om bij een drukke weg short cuts weg te nemen en mensen naar een veilig oversteekpunt te leiden.
Hoe voorzienbaar olifantenpaadjes ook mogen zijn, dit is geen oproep om alle olifantenpaadjes te omhekken of te bestraten uit efficiëntie-oogmerk. Ook de veiligheid van deze paadjes moet kunnen worden gewaarborgd. Daarom blijft het maatwerk hoe een drukke plaats in de openbare ruimte of op een evenement ingericht moet worden en of deze olifantenpaadjes meegenomen moeten worden in het ontwerp. Olifantenpaadjes blijven altijd een spel tussen de beheerders (gemeente, architecten en dergelijke) en de gebruikers van de openbare ruimte. Heb jij al de olifantenpaadjes in jouw omgeving gespot?