Maatwerk in ontruiming: over scenario’s bewustwordingstijd en reactietijd

1. Bewustwordingsfase

Deze responstijd bestaat uit de bewustwordingsfase en de reactiefase. In de bewustwordingsfase dringt het tot de bezoeker door dat er iets serieus gevaarlijks aan de hand is. Externe stimuli zoals rook, een alarm of een medewerker die komt waarschuwen, kunnen deze bewustwording bevorderen. In de reactiefase volgt de (impulsieve of beredeneerde) daadwerkelijke reactie op het gevaar.

2. Reactiefase

Veiligheidsverantwoordelijken en adviseurs van hulpdiensten lijken in hun beoordeling van veilig vluchten deze reactiefase over te slaan. Zodoende lijkt het dat we denken dat die bewustwording binnen een fractie van een seconde in het hoofd van de bezoekers ontstaat en dat de reactie daarop (bijvoorbeeld het begeven naar een nooduitgang) dan ook direct start.  

Het is inderdaad zo dat het vertrekken van het terrein via een nooduitgang best wel veel tijd kan gaan kosten. Tijdens een groot festival in de weilanden kan het zo maar zijn dat je een paar honderd meter moet lopen en dus enige tijd kwijt bent. Aangezien niemand vooraf kan beredeneren wie waar staat op het moment van de start van de ontruiming, is de daadwerkelijke reactiefase niet echt voorspelbaar.

Vrienden en familie gaan elkaar opzoeken en willen gezamenlijk het terrein af. Ze wachten op elkaar of gaan zelfs tegen de stroom in naar elkaar op zoek.

Bezoekers onder invloed reageren weer anders en ouders gaan echt eerst hun kinderen ophalen uit de speeltuin op het terrein. Zij lopen daardoor eerst helemaal de andere (onveilige?) kant op. Deze reactiefase tijdens een noodsituatie is zo individueel bepaald en afhankelijk van omstandigheden, individuele keuzes en motivaties, dat we daar eigenlijk geen beredenering of calculatie van de ontruimingstijd voor kunnen maken.

Uit beelden van schietpartijen zoals tijdens een festival in Las Vegas in 2017,  in Bataclan in 2015, en in Moskou in maart van dit jaar hebben we gezien dat een groot deel van de aanwezigen helemaal niet gaat vluchten of evacueren. Ze zoeken dekking achter voorwerpen, gaan op de hurken zitten of plat op de grond liggen. Zeker als men de positie van de schutter (dus de bron van het gevaar) niet kan traceren. Dit zijn adequate reacties, gezien de aard van het gevaar.

In een dergelijk geval gaat je terrein niet ontvlucht worden binnen de gestelde tijd (als er al een normtijd is bepaald!). Je biedt als organisator wel de middelen en de maatregelen om te vluchten, maar de bezoekers zelf bepalen anders. In het Verenigd Koninkrijk is zelfs een nationale campagne gevoerd om burgers te leren dat ze tijdens een aanslag, als ze niet meer kunnen vluchten, zich moeten verstoppen.

Bij brand in een pand met rook en hitte als bedreigende factoren is eerder te verwachten dat aanwezigen vluchten en kan je sturen op een korte normtijd voor ontruiming. Maar bij een schietpartij in een parkachtige omgeving is die ontruimingstijd veel minder relevant. Moeten we of kunnen we dan niet beter een nuance gaan aanbrengen in de ontruimingstijden en -aanpak?

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Bewustwording

Door het bekijken van tientallen live-videoverslagen van branden, rampen, schietpartijen en verdrukkingen hebben we (letterlijk) gezien dat het soort incident bepalend is voor de tijd die deze bewustwordingsfase vraagt.

Meerdere keren hebben we kunnen zien dat een brand die veroorzaakt is door pyrotechniek wel tientallen seconden werd gezien als behorend bij de show. Tegen die tijd dat andere factoren de bezoeker bewust maakten dat dit niet zo is en dat men in gevaar is, bleek het veelal te laat. Een lange bewustwordingsfase staat eigenlijk synoniem voor een zeer grote kans op verdrukking, verstikking of levend verbranden.

Verwachtingsmanagement lijkt het sleutelwoord met betrekking tot een snelle of trage bewustwordingsfase. Men is een avond uit. Gezellig met vrienden uit de sleur. Men verwacht geen ernstig incident, zoals je als deelnemer aan het verkeer wel van bewust bent. Na het drinken van alcoholhoudende drank of het innemen van andere verdovende middelen maakt de bewustwordingsfase waarschijnlijk nog iets langer.

 Mogelijke acties

Wat kunnen (en moeten) we hiermee als onderzoekers, adviseurs en veiligheidsverantwoordelijken? Ik denk dat we hiermee drie dingen moeten/kunnen doen.

Ten eerste: doorgaan op de huidige manier van beredeneren en calculeren hoeveel nooduitgangen je nodig hebt. Je creëert daardoor een soliede basis om iedereen de kans te geven zichzelf in veiligheid te brengen. Realiseer je dat wettelijk bijna geen normen bestaan voor de veilige vluchttijd; verschillende internationale event guides geven hier wel houvast in.

Ten tweede: werk een nog serieuzere benadering van de veilige ontruimingstijd en de ontruimingsaanpak per voorzienbaar scenario uit. Train hier je mensen in, zodat zij niet alleen op een “standaardwijze” kunnen handelen. Een mass shooting is in Nederland een zeldzaamheid, maar een proactieve ontruiming in verband met opkomend heel slecht weer wel. Ook dat scenario zal bij lang niet iedereen voldoende urgentie opwekken om direct te vertrekken en hier zal dus op moeten worden ingespeeld om de responstijd te verkorten. Verder kunnen ook de kenmerken van het evenement meespelen. Denk aan een scenario brand in een woning aan het plein van een stadsfeest. Als er veel ruimte over is om bij de brandhaard vandaan te gaan zal het vluchten minder tijdsdruk opleveren dan als bezoekers zich op datzelfde plein in een hoge publieksdichtheid bevinden. Per scenario en per locatie een passende ontruimingstijd en -aanpak proberen vast te stellen, zal een forse uitdaging opleveren, maar is wel realistischer dan een standaardberekening. Voor het aantal beschikbare meters vluchtroute zal het meest kritische scenario uiteraard leidend zijn.

Ten derde: uit evaluaties van rampen halen we dat veel bezoekers slachtoffer zijn geworden doordat ze zich de eerste minuut totaal niet bewust waren dat ze in gevaar verkeerden. Hun brein was nog aan het feestvieren en negeerde wat er om hen heen gebeurde. Eén van de weinige manieren om deze bewustwordingsfase te verkorten is door ingrijpen van de organisator. Als die een optreden of het publieksgedrag in de gaten houdt, dan kan die snel alarm gaan slaan (geluid uit, licht aan, sirenes, omroep, stage manager, nooddeuren open laten zetten etc.).

Een maatwerkbenadering van veilig vluchten per evenement zal mensenlevens redden, daarvan ben ik overtuigd. Vanuit de regelgeving is dit niet verplicht en de vraag is hoe we dit kunnen organiseren op een reële manier die recht doet aan de risico’s en kenmerken van een evenement. Ik doe geen oproep tot aanscherping van de eisen, maar vooral tot een beter doordachte strategie. Dit past goed bij een meer risicogerichte benadering, waar alle disciplines aan bij kunnen dragen.