Demonstreren tijdens en na Corona: wat kunnen we leren van de evenementenaanpak?

Demonstreren tijdens en na Corona: wat kunnen we leren van de evenementenaanpak?

Recent zien we regelmatig demonstraties, door het hele land en met uiteenlopende initiatiefnemers en doelstellingen. Demonstraties zijn zichtbaar aan verandering onderhevig qua uitingsvorm en inhoud. Hoewel het juridisch kader anders is, kunnen we lessen trekken uit de evenementenaanpak die bijdragen aan een veilig verloop van demonstraties.

De voorbije maanden gaat demonstreren niet alleen meer over het uiten van onvrede, maar demonstraties worden nu ook aangegrepen om in groepsvorm bijeen te kunnen en mogen komen. Daarnaast zien we dat demonstraties incidenteel ook worden “gekaapt” door belangengroepen die meeliften op de initiële demonstratie om hun eigen boodschap te verkondigen. De ervaring met demonstraties tijdens Coronacrisis leidt ook tot de vraag of de reguliere behandeling van demonstratiemeldingen in het huidige klimaat nog wel passend is als gekeken wordt naar de risico’s. Het gaat inmiddels immers over veel meer dan de demonstratie zelf; denk aan gezondheid, crowd management en (impact op het) verkeer.

Juridisch kader

Het recht om te demonstreren is een groot goed binnen onze democratische rechtsstaat; een verworvenheid die geborgd is in de Grondwet (art. 6 en 9 lid 2). Er zijn wel grenzen aan het uiten van de eigen mening. Art. 7 van de Grondwet (vrijheid van meningsuiting) geeft in lid 3 aan dat men gehouden is aan “verantwoordelijkheid volgens de wet”. Uitwerking van het recht op demonstratie is vastgelegd in de Wet Openbare manifestaties terwijl nadere uitwerking op lokaal niveau is geregeld in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Hoe sterk dit (grond)recht tot demonstreren is blijkt wel uit het feit dat tijdens de Coronacrisis demonstraties veelvuldig toegestaan worden, ondanks het besmettingsrisico.

Net als bij evenementen, gaat het bij demonstraties om een crowd die voor een bepaald doel bijeenkomt. Bij demonstreren staat de meningsuiting voorop. Het gaat om een bijeenkomst van meerdere personen met een vreedzaam karakter in de openbare ruimte waarbij het doen van tijdige kennisgeving volstaat. Het recht om te demonstreren is evenwel geen absoluut grondrecht[1]. Artikel 9 lid 2 van de Grondwet (GW) en art. 2 van de Wet openbare manifestaties (WOM) bieden de burgemeester de bevoegdheid om een demonstratie te beperken en in een uiterst geval zelfs te verbieden. Dit mag de burgemeester alleen doen wanneer dit noodzakelijk is in het kader van (één van de) drie doelcriteria:

  1. ter bescherming van de gezondheid;
  2. in het belang van het verkeer;
  3. ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

De huidige praktijk

In de periode van de intelligente lockdown zijn er voorbeelden geweest waarbij de vraag gesteld kan worden of de doelstelling van het gebruik van dit grondrecht gericht was op het uiten van een bepaalde mening óf om een aanleiding te hebben om, onder de geldende lockdownregels, tóch in groepsvorm bijeen te mogen komen. Dat daarbij in meerdere gevallen de 1,5 meternorm niet of slecht nageleefd werd, leidt tot de vraag naar de ratio achter de noodzaak van de demonstratie versus de doelstelling van de demonstratie, ofwel: rechtvaardigt het risico van besmetting en/of ontwrichting van de stad of infrastructuur de doelstelling van de demonstratie?

Ook zagen we in een aantal gevallen dat demonstranten met een geheel andere boodschap soms als free riders verschenen bij demonstraties. Dit brengt een geheel andere dynamiek en risicoprofiel en dat leidde in enkele gevallen tot verhoging van openbare-orderisico’s. De vraag is in hoeverre dat acceptabel is, maar ook in hoeverre dit voorzienbaar was. Vaak wordt gekeken naar de politie en de informatieprocessen daar, maar feit is dat de reguliere processen rond het doen van kennisgeving van demonstraties in de meeste gevallen, behoudens die gevallen waarin het gaat om (zeer) grootschalige demonstraties, geen consultatieronde onder veiligheidspartners bevatten. De vraag is in hoeverre dat nog verstandig is in deze tijd. Misschien moeten meer kennisgevingen in breder verband beschouwd worden zodat de stakeholders ook beter de kans krijgen om hun afwegingen (tijdig) te maken.

Toegenomen gevaar

Demonstreren gebeurde voor de Coronatijd ook. Alleen nu komt er een extra risico bij: gezondheid. Net als de situatie in winkelstraten, gebouwen en in bijvoorbeeld recreatiegebieden is crowd management meer dan ooit een onderdeel van de voorbereiding en het management van demonstraties. Daarnaast komen demonstranten niet alleen meer met borden en spandoeken maar ook met grote voertuigen die de mobiliteit in en rondom de stad behoorlijk kunnen ontwrichten. Ook in dat licht kan de vraag gesteld worden of de huidige aanvraag- en behandelprocessen wel volstaan om recht te doen aan de rechten van velen en om een veilige situatie te borgen.

Risicobeheersing onder tijdsdruk

Deze Coronatijd kenmerkt zich op veel terreinen door het koppelen van kennis en kracht; samen weten en kunnen we meer! Gebruikmaking van kennis en ervaring die aanwezig is in de evenementensector op het gebied van mobiliteit en crowd management zal zeker helpen bij de risicobeheersing. Veelal zijn de actoren met hun kennis en ervaring al aanwezig binnen gemeenten, politie en andere diensten, alleen zitten zij initieel nu niet aan tafel. Het grote verschil is de behandeltermijn. Vaak is er slechts sprake van 24 uur preparatietijd en dat is geheel anders dan bij evenementen, maar dit moet oplosbaar zijn. Natuurlijk lossen we daar ook niet mee op dat kwaadwillende demonstranten toch kansen zullen zoeken om stadscentra of infrastructuren plat te leggen, maar voor een substantieel percentage van de demonstraties zal een andere preparatie wel leiden tot verlaging van risico’s en verhoging van voorspelbaarheid en beheersmatigheid.

Veilig demonstreren

Wij begrijpen en onderschrijven de terughoudendheid van burgemeesters als het gaat om het verbieden van demonstraties, maar het heroverwegen van de aanvraag en behandelprocessen en het verder preciseren van voorwaarden zal bijdrage aan een veiliger omgeving en een lager risicoprofiel. Daarnaast is voor demonstraties die wel doorgaan een snelle risicoafweging nodig waarbij in ieder geval goed wordt gekeken naar gezondheid, crowd management en mobiliteit. Dit geldt nu het aantal demonstraties toeneemt zeker, maar zal ook na coronatijd blijven gelden.

[1] Absolute rechten kunnen niet worden beperkt, ook niet door andere grondrechten. Een voorbeeld van absolute rechten vormen o.a. het verbod van foltering (art. 3 EVRM) en het verbod van slavernij (art. 4 EVRM). 

Meer nieuws ›