Door Paul Brinkman
Adviseur ESI & CrowdProfessionals
Tijdens deze zomer, die in het teken staat van Oranje vanwege het EK voetbal en de Olympische Spelen, is er nog een Oranje kolom die in beweging is. Na de herziening Wet Veiligheidsregio’s, het instellen van het landelijk overleg coördinatoren Bevolkingszorg en de veranderende rol van de veiligheidsregio’s, is er veel in beweging op de processen van crisisbeheersing die we aanduiden met de term Bevolkingszorg.
Wat is Bevolkingszorg?
Met deze term refereren we aan de taken die gemeenten uitvoeren in de bestrijding van een ramp of crisis. Daarmee worden gemeentelijke taken afgebakend ten opzichte van die van de andere hulpdiensten. De Wet Veiligheidsregio’s benoemt in artikel 1c de term “gemeentelijke bevolkingszorg”. Artikel 2.1.3 van het Besluit Veiligheidsregio’s werkt dit nader uit en geeft aan dat een team bevolkingszorg zes taken uitvoert:
- het verzorgen van de crisiscommunicatie;
- het voorzien in opvang en verzorging van de bevolking;
- het verzorgen van nazorg voor de bevolking;
- het registreren van de slachtoffers;
- het registreren van schadegevallen, en
- het adviseren van het regionaal operationeel team.
Iedere ‘kolom’ in de crisisbeheersing heeft in de landelijke en regionale planvorming een eigen kleur toegewezen gekregen: rood voor de brandweer, wit voor de GHOR, blauw voor de politie, groen voor Defensie en oranje voor de gemeente.
Uniformiteit
Het organiseren van adequate bevolkingszorg werd tot op heden nog beperkt uniform aangepakt. Dit had als gevolg dat er binnen een veiligheidsregio per gemeente andere werkwijzen, verschillende opleidingsniveaus en andere invulling van het takenpakket konden bestaan. Tijdens een crisis waarbij de andere kolommen al uniform optreden, moet dit ook verwacht kunnen worden van de oranje kolom. Hier komt nu verandering in want er wordt een uniform kwaliteitsniveau Bevolkingszorg gehanteerd waarop de veiligheidsregio’s gaan toezien. Naast het kwaliteitsniveau heeft het Veiligheidsberaad samenwerking en consistentie benoemd als speerpunten in het programma. Via het Landelijk Overleg Coördinatoren Bevolkingszorg worden deze ontwikkelingen gemonitord en onderling met elkaar besproken.
De tekst gaat verder onder de afbeelding.
Regionale samenwerking
Het stellen van uniforme kwaliteitseisen en opleidingscriteria is aanleiding voor veel veiligheidsregio’s en gemeenten om nu wel in gezamenlijke constructies zoals regionale bureaus of gemeenschappelijke regelingen het proces bevolkingszorg te organiseren.
Deze regionale manier van werken geeft zekerheid in een stuk standaardiseren van het werk, het oefenen en opleiden maar ook in continuïteit van piketten en bezetting.
Cruciaal in een warme fase van een crisis of incident. Toch is de reikwijdte van het proces Bevolkingszorg groter dan de warme fase of de regionale reikwijdte. Vaak lopen de taken en verantwoordelijkheden na beëindiging van een GRIP-situatie door. Dan vaak in het proces gemeentelijke crisisbeheersing. De taken liggen dan niet zozeer in de scope van de veiligheidsregio maar veel meer op het gemeentelijke domein. De processen nazorg, herstel, opvang maar ook de impact richting de bestuurlijke en politieke omgeving moeten vanuit een gemeentelijke crisisorganisatie gecoördineerd worden. Uiteindelijk moet de crisis of de overblijfselen van de crisis weer worden belegd in de reguliere organisatie.
Onderschat
De complexe wereld na einde van een GRIP voor het proces gemeentelijke crisisbeheersing bij grote incidenten wordt vaak onderschat en niet of nauwelijks getraind. Oefeningen, ROT-sessies en CoPI-trainingen houden op wanneer de brand uit is. De herziening van de wet en de coördinatietaken van een veiligheidsregio zijn hier ook niet op toegespitst.
Een betrouwbare en getrainde gemeentelijke crisisorganisatie die flexibel in staat is om ook grote incidenten het hoofd te bieden is niet vanzelfsprekend. De kunst van voorbereid zijn is niet zozeer het klaar hebben staan van een sporthal voor opvang, maar het klaar hebben staan van een team van professionals dat op elkaar is ingespeeld. Een team dat de gemeentelijke organisatie en de gemeentelijke crisisorganisatie kent. Een team dat ook het vertrouwen geniet van het bestuur en de eigen ambtelijke organisatie. Incidenten zoals de watersnood in Zuid-Limburg (2021, 2023, 2024), de schietpartijen in een woning aan het Heiman Dullaertplein en in het Erasmus MC (2023), het dodelijke treinongeluk in Voorschoten (2023) en het ontplofte drugslab aan de Schammenkamp in Rotterdam-Zuid (2024) zijn voorbeelden van incidenten die enorm veel gevraagd hebben van de hulpdiensten en veiligheidsregio’s. Maar misschien wel net zoveel gevraagd hebben van gemeentelijke crisisorganisaties. Vaak minder zichtbaar maar wel net zo intensief.
De tekst gaat verder onder de afbeelding.
Zelfstandig proces
Wanneer je als gemeente het proces gemeentelijke crisisbeheersing op orde hebt en robuust kunt organiseren, zijn er veel voordelen te benoemen. Het proces kan dan zelfstandig functioneren en is een volwaardige kolom binnen de gemeentelijke organisatie. De behoefte en noodzaak zijn bij veel gemeenten in een stroomversnelling gekomen na de Coronacrisis en de Oekraïnecrisis. Maar ook voorbereidingen op ICT gerelateerde incidenten, extreem weer-incidenten of maatschappelijke ontwrichting kunnen in deze structuur worden ondersteund. De verschillende onderdelen van gemeentelijke crisisbeheersing (omgevingszorg, communicatie nazorg en herstel, bestuurlijke ondersteuning) zijn in te zetten bij onder andere grote evenementen, openbare orde-regelingen en kunnen reguliere processen binnen de gemeentelijke organisatie versnellen en eenvoudiger maken.
Organiseer het kantelpunt bij evenementen
In de keuzes bij de organisatie van grootschalige evenementen is de koppeling naar de gemeentelijke crisisorganisatie een enorm belangrijke factor. En dan met name bij evenementen waarin voorzienbaar is dat de gemeente een belangrijke rol heeft in de aansturing, zoals een Koningsnacht en -dag, een carnavalsviering of een ander stadsfeest. Werk je hier met een Veiligheidsoverleg, CMT, veiligheidsteam of gemeentelijk actiecentrum zonder een sterke bezetting vanuit het proces gemeentelijke crisisbeheersing, dan is dat een gemiste kans. Ons advies: organiseer dit kantelpunt bij het ontwerp van de aansturing van je evenement dan ook direct.
Wil je hier eens over sparren, een stuk advies inwinnen of meer weten over onze ervaringen met bevolkingszorg en het kantelpunt van evenement naar crisisbeheersing, neem dan contact met ons op.