Prof. dr. Hans Boutellier is bijzonder hoogleraar polarisatie en veerkracht aan de Vrije Universiteit. Hij stelde in zijn keynote-presentatie tijdens het ESI Jaarcongres 2026 dat evenementen een belangrijke rol kunnen spelen in een samenleving die steeds meer verbubbelt en verhardt. Een terugblik op zijn bijdrage.
Van verzuiling naar verbubbeling
Boutellier maakt een historische vergelijking. In het verzuilde Nederland waren grote levensbeschouwelijke collectieven (katholiek, protestant, socialistisch) de basis van de samenleving. Ze verbonden jong en oud, elite en massa, en boden mensen een vanzelfsprekende identiteit en geborgenheid. Deze collectieven vormden ook een buffer voor het individu waardoor uitgesproken meningen en opvattingen werden gedempt binnen de eigen zuil.
Deze grote collectieven hebben plaatsgemaakt voor wat Boutellier identitaire netwerken of bubbels noemt. Kenmerken van deze nieuwe samenleving zijn:
- Grote etnische, religieuze en genderdiversiteit, ieder in zijn of haar eigen bubbel;
- Versterkt door Big Tech: internet en sociale media (samengevat als: eigen emotie eerst!);
- Sterk persoonsgebonden opvattingen zonder morele buffer;
- Emoties liggen voortdurend aan de oppervlakte, waardoor conflicten gemakkelijk oplaaien en kunnen escaleren.
Aan de hand van netwerkwetenschap (Laszlo Barabasi) legt Boutellier uit hoe in complexe netwerken clusters en communities ontstaan — de zogenoemde “bubbels”. Mensen zoeken in zo’n samenleving actief naar waar ze bij horen: bij welke tribe voelen ze zich thuis?
Ieder individu is onderdeel van verschillende netwerken. De identiteit die het individu vormt wordt mede bepaald door wat in het betreffende netwerk wordt uitgedragen en kan per situatie verschillen, afhankelijk van de context.
Een sleutelbegrip uit de complexiteitswetenschappen dat hij introduceert is de attractor: een persoon, gebeurtenis of moment dat energie en aandacht naar zich toetrekt en verschillende groepen tijdelijk verbindt. Als voorbeelden noemt hij Trump (mondiaal) en de Nederlandse vlag van Jetten (Nederland). Een attractor kan bubbels van elkaar afstoten, maar ook naar elkaar toe brengen.
De tekst gaat verder onder de afbeelding.
Polarisatie: definitie en formule
Polarisatie is van alle tijden, maar heeft in de huidige identitaire netwerkmaatschappij een bijzonder karakter gekregen: het zit in de haarvaten van de samenleving.
Boutellier introduceert een eigen formule:
P = E × M Polarisatie = Escalatie × Mobilisatie
- Escalatie verwijst naar het proces waarbij tegenstellingen omslaan in daadwerkelijke vijandschap. Een vijand wil je niet zien, niet horen — en uiteindelijk elimineren.
- Mobilisatie is de cruciale factor: vijandige gevoelens bestaan breed in de samenleving, maar pas wanneer ze georganiseerd en gemobiliseerd worden, vormen ze een echt risico.
Boutellier signaleert een zorgwekkende normalisering: het is bijna gewoon geworden om in vijandige termen over anderen te spreken. Als voorbeeld noemt hij de confrontaties met brandweer en ambulancepersoneel tijdens oud en nieuw — structurele incidenten die een diep anti-institutioneel sentiment weerspiegelen.
De betekenis van evenementen
Evenementen zijn divers (van concertgebouw en carnaval tot Koningsdag), maar hebben in de huidige samenleving een gemeenschappelijk kenmerk: ze zijn een micro-samenleving met een andere openbare orde.
Boutellier introduceert hiervoor het antropologische begrip ‘liminale zone’: een tussenruimte waarin andere morele condities gelden, beleving centraal staat en de verhoudingen tussen mensen tijdelijk anders zijn dan in het dagelijks leven.
Evenementen vervullen twee belangrijke maatschappelijke functies:
- Versterken van gemeenschap: ze geven een groep geborgenheid en saamhorigheid (community-building binnen een bubbel);
- Verbinden van groepen: ze kunnen als attractor fungeren en verschillende bubbels samenbrengen, zoals Koningsdag als voorbeeld werd aangehaald door een deelnemer.
Uit een Mentimeter-stemming onder het publiek van het ESI Jaarcongres blijkt dat de meeste aanwezigen hun evenementen als verbindend ervaren. Een deelnemer nuanceerde dit terecht: niet alle bubbels kunnen of moeten verbonden worden — een LGBTQI-festival is intern verbindend maar niet per definitie verbindend naar groepen die er anders over denken.
De tekst gaat verder onder de afbeelding.
Strategieën voor omgaan met polarisatie en veiligheid
Boutellier sluit zijn keynote af met drie praktische strategieën:
- Dialoog – Blijf in gesprek, luister naar de positie van de andere partij en probeer achtergronden te begrijpen.
- Normstellen – Stel duidelijke grenzen vooraf (via communicatie, handhaving, publiciteit). De norm geeft verankering, ook als niet iedereen zich eraan houdt.
- Omtrekkende beweging / common ground zoeken – Zoek bij conflict of polarisatie naar gedeelde belangen in plaats van frontale confrontatie. Vind het gemeenschappelijke (“wat voor gemeente/gemeenschap willen we zijn?”).
Vier afsluitende vragen voor de sector
Boutellier geeft de bezoekers van het ESI Jaarcongres ter afsluiting vier reflectievragen mee:
- Wat is je verhaal? Waarom organiseer je dit evenement en wat voeg je toe?
- Verbinden of versterken? Kies bewust: wil je verschillende groepen samenbrengen, of een specifieke gemeenschap ondersteunen?
- Risicoanalyse sociaal: Wat is de kans × het effect van risicovolle situaties, ook op het vlak van vijandige sociale verhoudingen — en in welke mate worden die gemobiliseerd?
- Wat draag je bij? Wat is de bredere maatschappelijke betekenis van jouw evenement in een identitaire netwerkmaatschappij?
Maatschappelijke rol van evenementen
Boutellier stelt dat de evenementensector een grotere maatschappelijke rol speelt dan vaak beseft wordt. In een samenleving die steeds meer versnippert in identitaire bubbels, zijn evenementen een van de weinige plekken waar mensen — soms letterlijk — naast elkaar staan. Dat maakt ze tegelijk waardevol én verantwoordelijk: als liminale zone, als attractor, en als mogelijke spiegel van zowel verbinding als polarisatie.