Bij intensieve sportevenementen kan de gezondheid van deelnemers gevaar lopen door oververhitting. Wij spraken met Maria Hopman, die veel onderzoek doet naar de inspanning bij grote sportevenementen, over de risico’s en de benodigde aanpak. Het inzetten van koelbaden is volgens Hopman een simpele, maar doeltreffende maatregel.
Prof. dr. Maria Hopman, hoogleraar Integratieve Fysiologie bij het Radboud UMC, onderzoekt sinds 2007 de relatie tussen inspanning en gezondheid bij grote sportevenementen. Hopman en haar team begonnen het onderzoek ooit bij de Nijmeegse Vierdaagse, maar bestuderen ook hardloopevenementen en wielersportevenementen. Denk aan de Zevenheuvelenloop, de Marathon van Eindhoven en de Ronde van Nijmegen.
Dat de Vierdaagse het eerst evenement was waar Hopman onderzoek naar ging doen, is niet verwonderlijk. Tijdens de Nijmeegse Vierdaagse in 2006 zijn twee deelnemers overleden, tientallen deelnemers moesten naar het ziekenhuis en nog meer deelnemers hadden zorg ter plaatse nodig. De vraag ontstond hoe wandelen tot zulke dramatische ontwikkelen kon zorgen/leiden.
Inspanning en weersomstandigheden
Uit het onderzoek kwam duidelijk naar voren: hoe hoger de intensiteit, hoe hoger de temperatuur van het lichaam. ‘De lichaamstemperatuur van het menselijk lichaam is normaal rond de 37 graden. Bij de Nijmeegse Vierdaags zie je dat bij wandelaars de lichaamstemperatuur gemiddeld 1 graad stijgt bij het halen van de finish. Bij de Zevenheuvelenloop komen de meeste hardlopers boven de 39 graden uit, waarvan 15% zelfs boven de 40 graden.’
De temperatuur van de omgeving speelt zeker ook mee. Daar waar bij de hardlopers van de Zevenheuvelenloop in november hoge inspanningstemperaturen werden gemeten, vertoonden zij geen symptomen van een hitteberoerte. Hopman: ‘Het gaat niet alleen om de temperatuur, maar ook om de luchtvochtigheid, straling en wind. Bij bijvoorbeeld een hoge luchtvochtigheid kan vocht minder goed aan de huid verdampen, waardoor je minder goed kan transpireren en afkoelen. De Wet Bulb Globe Temperature heeft hier een overzicht van gemaakt in een tabel.’ Daarnaast telt het ook mee of sportevenementen in het voorjaar of in de zomer plaatsvinden. Hopman vervolgt: ‘Bij plotselinge hitte in het begin van het jaar ben je nog helemaal niet geacclimatiseerd.’
WBGT chart (bron: arielschecklist.com)
Hitteberoerte
Zoals eerder aangegeven is de kerntemperatuur in het menselijk lichaam normaal rond de 37 graden. Met deze temperaturen kunnen je enzymen optimaal functioneren. Bij inspanning produceren je spieren veel warmte waarmee je lichaamstemperatuur kan oplopen tot 38 à 39 graden. Dat is geen koorts, maar een kortstondige verstoring van de warmtebalans en dit zakt in normale omstandigheden weer wanneer je stopt met inspanning. Komt je temperatuur boven de 42 graden? Dan ontstaan er probleem in je lichaam: de enzymen gaan kapot (denatureren) waardoor problemen met de bloedstolling ontstaan en er bloedproppen in je organen terecht komen die zorgen voor falen.
Symptomen van een hitteberoerte zijn: zwalkend lopen, slecht aanspreekbaar, niet adequaat kunnen reageren op vragen en in sommige gevallen flauwvallen. Een combinatie van deze neurologische symptomen met een hoge lichaamstemperatuur (boven de 40 graden) duidt op een hitteberoerte. Van belang is dat het lichaam zo snel mogelijk te koelen, dit is levensreddend! Wanneer deze persoon dan in een bak met ijs wordt gezet, zie je dat de lichaamstemperatuur al na 5 tot 10 minuten onder de 39 graden zakt. ‘Het klinkt soms te simpel om waar te zijn.’, aldus Hopman.
Koelbaden
Laatste jaren zet Hopman steeds meer in op de promotie van koelbaden bij de finish. Dit moet leiden tot een verminderde inzet van ambulances. Bij een wedstrijd zie je dat mensen vlak voor het einde net iets harder gaan. Van belang is dat de medewerkers van de evenementenzorgorganisaties op deze plek alert zijn op mensen met een hitteberoerte. ‘Evenementenzorgorganisaties pakken die mensen er echt uit! Ze zeggen dat deelnemers met een hitteberoerte met hun blik als het ware door je heen kijken.’ Toch is er ook kritiek op de koelbaden. Hopman: ‘Mensen roepen al snel dat het gevaarlijk is voor het hart, maar dat is het niet. Uit heel veel onderzoeken blijkt dat deze koelmethode het beste werkt. Mensen springen er niet zomaar uit en vinden het zelfs niet koud, het accordeert met de behoefte van het lichaam die op dat moment verkoeling zoekt.’
Na het gebruik van een koelbad hoeft een deelnemer niet direct naar het ziekenhuis. Het is belangrijk om een ruimte te faciliteren waarin mensen kunnen blijven zitten. ‘Je moet mensen wel even observeren. Data laat ons zien dat mensen soms doorschieten in het afkoelen tot 36 à 36,5 graden en gaan rillen en bibberen, maar dat kan geen kwaad en gaat vanzelf over.’
Sporter wordt door het Rode Kruis ondergedompeld in een koelbad
Kleine organisatoren
Hopman heeft bij sportevenementen verschillende koelmethodes waargenomen: koude doeken, een tuinslang of een duik in een nabijgelegen beek. ‘Bij oververhitting is rigoureuze koeling levensreddend, dus als het niet kan door middel van een koelbad, moet je opzoek naar alternatieven. Als je een kleine organisatie bent kan het ook met een opblaaszwembad met ijs of een tuinslang. Het hoeft niet ingewikkeld te zijn, het gaat om het afkoelen.’ Voor evenementenzorg organisaties is in de Veldnorm Evenementenzorg een Werkwijze Koelen door onderdompeling in (ijs)koud water (koelbad) opgesteld met richtlijnen voor het koelen.
Wist je dat je de tuinslang of andere afkoelmethodes met water alleen op een dynamische groep en niet op een statische situatie moet gebruiken? De luchtvochtigheid zal daarmee stijgen waardoor deelnemers hun hitte niet goed meer kwijt kunnen. Erdoorheen lopen zoals bij een route heeft daar geen invloed op. Het vernevelen of sproeien van water heeft ook andere nadelen. Denk aan legionella in het water, maar ook een verhoogde kans op blaren.
Risico’s per doelgroep
Uit het onderzoek blijkt dat jonge mensen sneller overlijden aan de gevolgen van oververhitting (hitteberoerte) en bij oudere mensen het eerder toe te wijzen is aan hartproblemen. Jongeren hebben vaak thermoregulatieproblemen, dat zijn problemen met het vermogen om de lichaamstemperatuur te reguleren. De kans dat toeschouwers oververhit raken is minder groot, omdat er geen warmteproductie uit de spieren komt. Wat vaker het geval is, is dat toeschouwers lang in de zon staan, transpireren en weinig drinken waardoor ze uitdrogen en daardoor onwel worden. Hen wijzen op de risico’s van te weinig drinken of het actief aanbieden van genoeg water kan dan al voldoende zijn. Ook voor de deelnemers van sportevenementen is uitdroging een reëel risico. Vergeet hierbij ook niet het aanwezige personeel!
Maatregelen
Naast koelen en water aanbieden is vroeger starten ook een maatregel die je kan nemen als organisatie ‘dan omzeil je de extreme hitte’. Zorg voor voldoende en medische inzet, drinkpunten langs de route en doe aanspraak op de verantwoordelijkheid van de bezoeker. Hopman: ‘We hebben een video gemaakt samen met de Atletiekunie, het Rode Kruis, Le Champion en de 7Heuvelenloop, om bezoekers voorafgaand aan de wedstrijd te informeren met bruikbare tips.’