Door Syan Schaap
De conferentie Crowds, Psychology, Policy, and Practice (CP3), die op 27 en 28 augustus 2026 plaatsvond aan de University of St Andrews in Schotland, was uniek in zijn opzet en in het hoge niveau van de discussies. Nadat we in een recente blog enkele uitkomsten over protesterende crowds hebben gedeeld, presenteren we nu enkele bevindingen over het onderzoek naar het gedrag van crowds tijdens noodsituaties.
Onderzoekers op het gebied van Crowd Psychologie bestuderen het gedrag van crowds bij gebeurtenissen zoals vliegtuigcrashes, overstromingen, bomaanslagen en andere rampen al geruime tijd. Wat we bijvoorbeeld weten, is dat paniek en egoïstisch gedrag (‘ieder voor zich’) tijdens een noodsituatie of ramp zeldzaam zijn. Vaak is juist het tegenovergestelde het geval: mensen die elkaar daarvoor misschien helemaal niet kenden, vormen groepen, vertonen effectief en ondersteunend gedrag en riskeren soms zelfs hun leven voor volstrekt onbekenden met wie zij zich verbonden voelen, omdat ze zich allemaal in dezelfde situatie bevinden. Bij rampen wordt veerkracht vaak gezamenlijk opgebouwd.
Wat nog minder goed wordt begrepen, is hoe ongelijkheid binnen samenlevingen het collectieve gedrag en de bereidheid van mensen om anderen te helpen beïnvloedt. Als voorbeeld werd in dit verband onder meer het kastensysteem in India genoemd.
Omgaan met opeenvolgende en terugkerende rampen
Tijdens de CP3-conferentie richtten de discussies zich op nieuwe ontwikkelingen op het gebied van rampen als gevolg van klimaatverandering, zoals opeenvolgende en terugkerende gebeurtenissen. Een voorbeeld van een opeenvolgende gebeurtenis is een overstroming die ertoe leidt dat gebouwen instorten, groepen mensen worden afgesneden van voedsel en medicijnen en ziekten zich verspreiden. Terugkerende gebeurtenissen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit zware stormen die zich herhaaldelijk voordoen of aardbevingen die dezelfde regio meerdere keren treffen.
Deelnemers aan de conferentie waren het erover eens dat meer onderzoek nodig is naar de cumulatieve effecten van dit soort gebeurtenissen op het gedrag van crowds. Ook de gevolgen van gebrekkig management van rampen kwamen aan bod. Met beperkte informatie en beperkte middelen kan het managen van gebeurtenissen zoals natuurrampen al snel leiden tot voorspelbare sociale dilemma’s: wie moet als eerste worden geholpen, hoe moeten verschillende groepen worden geprioriteerd en hoe kunnen economische belangen worden afgewogen tegen humanitaire behoeften?
Rampen kunnen daardoor langdurige gevolgen hebben voor de sociale structuren en processen binnen gemeenschappen. Een vraag die tijdens de conferentie werd opgeworpen en nader onderzoek vereist, is of de steeds beter voorzienbare toename van de intensiteit van natuurrampen negatieve gevolgen kan hebben voor solidariteit en onderlinge steun.
Wat is veerkracht?
Een ander veelbesproken onderwerp dat direct verband houdt met het omgaan met rampen, is het versterken van de veerkracht van mensen. Dit staat momenteel hoog op de politieke agenda in veel landen en er zijn tal van initiatieven om de maatschappelijke veerkracht te versterken. In Europa gebeurt dit niet alleen als reactie op natuurrampen; ook de dreiging van oorlog lijkt een steeds belangrijkere drijfveer te zijn.
Wetenschappers en professionals tijdens de CP3-conferentie waren het erover eens dat we verder moeten gaan dan de politieke benadering van veerkracht en een meer instrumentele benadering moeten hanteren: wie heeft hulp nodig en waarom? We moeten ook meer weten over de effecten van het informeren en trainen van het publiek.
Sociale identificatie bij rampen
Tijdens de conferentie werd gesproken over de relatie tussen het gezamenlijk meemaken van een groot incident of ramp en het ontstaan van een gedeelde sociale identiteit. Mensen kunnen bijvoorbeeld verschillende redenen hebben om overheidsinstructies niet op te volgen. Er was overeenstemming over het idee dat beperkingen in de beschikbare middelen voor hulpverlening kunnen leiden tot een respons die ongelijkheid in de hand werkt.
Een paper van Sara Vestergren et al. werd genoemd waarin wordt onderzocht of noodsituaties kunnen leiden tot protesten, mogelijk als gevolg van ongelijke behandeling. Het zou nuttig zijn om meer te leren over dergelijke patronen en over de omstandigheden die free-riding – het meeliften op de inspanningen van anderen zonder zelf bij te dragen – in de hand werken, met bijzondere aandacht voor de huidige maatschappelijke realiteit.
Dit kan ons helpen om de omstandigheden en mediërende factoren die leiden tot verschillende uitkomsten op het gebied van sociale identificatie tijdens noodsituaties beter te begrijpen. Dit kan autoriteiten en professionals die zich bezighouden met crisisbeheersing en rampenbestrijding vervolgens helpen om strategieën te ontwikkelen die rekening houden met sociale identificatie, mensen in staat stellen zelfredzamer te handelen en de veerkracht van gemeenschappen versterken.